///// سخن روز   /////////////////////////////////



///// منوی اصلی   //////////////////////////////

کاربر گرامی، ضمن خوش آمد گویی به شما از طرف گروه پی اس ایران؛ برای استفاده از امکانات سایت لازم است عضو آن شوید. لطفا پیش از عضویت، قوانین سایت را به دقت مطالعه فرمایید.

◊ صفحه اصلی ◊ قوانین سایت ◊ عضویت در سایت ◊ تماس با ما ◊ نقشه سایت ◊ RSS v2.0


///// پنل کاربری   ////////////////////////////////



بازیابی رمز عبور ... ؟
ثبت نام در سایت ... ؟


///// آخرین مطالب   /////////////////////////////



    ///// برترین مطالب   /////////////////////////////



    ///// نظر سنجی   ///////////////////////////////



    ///// سایت های مفید   /////////////////////////

    گروه پی اس ایران از تبادل لینک با سایت های مرتبط استقبال می کند.

    » انجمن جهانی روانکاوی
    » ملانی کلاین تراست
    » جامعه بالینت
    » لکان دات کام
    » سایت نیلسون روانشناسی دین
    » انجمن علمی روانشناسی بالینی ایران
    » انجمن روانشناسی ایران
    » انجمن روانکاوی بریتانیا
    » فدراسیون جهانی آموزش روانکاوی
    » فدراسیون جهانی رواندرمانی
    » فدراسیون اروپایی رواندرمانی تحلیلی
    » بالبی سنتر
    انجمن بریتانیایی رواندرمانی و مشاوره
    » زیر شاخه های انجمن روانشناسی امریکا
    » گروه امریکایی انجمن رواندرمانی
    » جامعه رواندرمانگران تاویستوک
    » انجمن رواندرمانی امریکا
    » جامعه پژوهش در رواندرمانی
    » روانشناسی وجودی
    » انجمن انسانگرایی امریکا
    » انجمن انسانگرایی بریتانیا
    » انستیتو ویکتور فرانکل
    » کن ویلبر
    » سایت نیلسن روانشناسی دین
    » سایت آلبرت الیس
    » کاریزما مشاور
    » انجمن فارسی سره


    ///// بایگانی مطالب   ///////////////////////////

    • 0
    معناي‌ فلسفه‌ از ديدگاه‌ آيزيابرلين‌ -2-

    مگي‌: يكي‌ از خوبيهاي‌ مثالهايي‌ كه‌ از مشكلات‌ اخلاقي‌ و سياسي‌ آورديد اين‌ بود كه‌ مطلقاً هيچ‌ بحث‌ لفظي‌ در آنها وجود نداشت‌. كاش‌ مشكلاتي‌ كه‌ فيلسوفان‌ اخلاق‌ -دست‌ كم‌ تا اين‌ اواخر- در آثار چاپ‌ شده‌شان‌ از آنها بحث‌ مي‌كنند بيشتر اين‌ طور بود. اشخاص‌ غيرفيلسوفي‌ كه‌ مي‌خواهند فلسفه‌ بخوانند از چيزي‌ كه‌ تعجب‌ مي‌كنند و مي‌رمند اين‌ است‌ كه‌ مي‌بينند بخش‌ بزرگي‌ از بحثهاي‌ فلسفي‌ درباره‌ي‌ الفاظ‌ و زبان‌ است‌. آيا ممكن‌ است‌ به‌ طرزي‌ كه‌ مطلب‌ را نزد افراد غيرمتخصص‌ توجيه‌ كند، توضيح‌ بدهيد كه‌ چرا اين‌ طور است‌؟

    برلين‌: تا آنجا كه‌ بتوانم‌ كوشش‌ خواهم‌ كرد. فلاسفه‌ي‌ امروز، يا دست‌ كم‌ بعضي‌ از آنها، از اين‌ جهت‌ كه‌ موضوع‌ به‌ مردم‌ مربوط‌ مي‌شود، به‌ خودشان‌ لطمه‌ زده‌اند چون‌ مصرانه‌ مي‌گويند كه‌ عمدتاً با زبان‌ سروكار دارند. مردم‌ هم‌ فكر مي‌كنند كه‌ لابد اين‌ كاري‌ پيش‌ پا افتاده‌ است‌ و فلاسفه‌ به‌ معناي‌ مراد فرهنگ‌ نويسان‌ يا اهل‌ دستور زبان‌ يا زبان‌ شناسان‌ با زبان‌ سروكار دارند و اگر اين‌ طور باشد، مسلماً فرهنگ‌ نويسان‌ و اهل‌ دستور زبان‌ در اين‌ كار ماهرترند. ولي‌ در واقع‌ فلاسفه‌ حقيقتاً سروكارشان‌ با زبان‌ است‌ چون‌ معتقدند كه‌ ما با استفاده‌ از واژه‌ها فكر مي‌كنيم‌ و واژه‌ خودش‌ گاهي‌ به‌ معناي‌ عمل‌ و كردار است‌ و، بنابراين‌، بررسي‌ زبان‌ مساوي‌ با بررسي‌ فكر و حتي‌ سراسر ديدگاهها و طرز زندگي‌ است‌. وقتي‌ كسي‌ با اين‌ مسائل‌ دشوار فلسفي‌ روبه‌رو مي‌شود كه‌ پاسخ‌ آشكاري‌ ندارند، ممكن‌ است‌ براي‌ شروع‌ كار از خودش‌ بپرسد: «اين‌ چگونه‌ سؤالي‌ است‌؟ ما دنبال‌ چه‌ نوع‌ جوابي‌ مي‌گرديم‌؟ آيا اين‌ سؤال‌ از فلان‌ قسم‌ است‌ يا از قسم‌ ديگر؟ آيا به‌ امور واقع‌ و آنچه‌ هست‌ مربوط‌ مي‌شود؟ يا سؤالي‌ مربوط‌ به‌ منطق‌ و نسبت‌ بين‌ تصورات‌ است‌؟ يا مخلوطي‌ از اين‌ دو؟ يا هيچ‌ كدام‌.» سوا كردن‌ تصورات‌ و مقولات‌ به‌ اين‌ ترتيب‌ كار نسبتاً مشكلي‌ است‌؛ ولي‌ همه‌ي‌ فلاسفه‌ خوب‌، صرف‌نظر از اينكه‌ چه‌ اسمي‌ روي‌ آن‌ بگذارند، اين‌ كار را كرده‌اند و مي‌كنند. هيچ‌ عيبي‌ ندارد كه‌ نام‌ آن‌ را نظم‌ و سامان‌ دادن‌ به‌ آشفتگيها بگذاريم‌، البته‌ سواي‌ اينكه‌ كساني‌ كه‌ متوجه‌ نبوده‌اند يا سوء نيت‌ داشته‌اند، گمراه‌ شده‌اند. اين‌ قبيل‌ آشفتگيها به‌ آشفته‌ فكري‌ مي‌انجامد و آشفته‌ فكري‌ هم‌ به‌ وحشي‌گري‌ در عمل‌.

    مگي‌: اعتقادات‌ نازيها درباره‌ي‌ نژاد از بسياري‌ آشفته‌ فكريها سرچشمه‌ مي‌گرفت‌ از جلمه‌ اين‌ قسم‌ خاص‌ آشفته‌ فكري‌، اين‌ طور نيست‌؟

    برلين‌: چرا. اين‌گونه‌ آشفته‌ فكريها از پاره‌اي‌ جهات‌ منشأ تجربي‌ داشت‌ و از بعضي‌ جهات‌ نداشت‌. خود تصور اينكه‌ بعضي‌ موجودات‌ دون‌ انساني‌ وجود دارند -مانند يهوديها يا كوليها يا اسلاوها يا سياهها يا هركس‌ ديگر، و اين‌ موجودات‌ خطر وحشتناك‌ براي‌ جامعه‌ ايجاد مي‌كنند و، بنابراين‌، بايد نابود شوند- خود اين‌ اعتقاد هولناك‌ بدون‌ شك‌ بعضاً از عقايد نادرست‌ تجربي‌ درباره‌ي‌ ماهيت‌ رفتار اين‌گونه‌ زنان‌ و مردان‌ مايه‌ مي‌گرفت‌. منتهي‌ نكته‌ اينجاست‌ كه‌ اين‌ مسائل‌ همه‌ فلسفي‌ است‌، نه‌ تجربي‌: يعني‌ تصور چيزي‌ دون‌ انسانيت‌ و اينكه‌ مادون‌ بشر بودن‌ يعني‌ چه‌ و مقصود ما از كلمه‌ي‌ «انسان‌» چيست‌ و طبيعت‌ انسان‌ به‌ چه‌ معناست‌ و چه‌ چيزي‌ فرد انساني‌ را مي‌سازد و عالي‌تر و پست‌تر بودن‌ چگونه‌ چيزي‌ است‌، و البته‌ اينكه‌ نتايج‌ اينها كدام‌ است‌ و چه‌ چيزي‌ شكنجه‌ كردن‌ و كشتن‌ «پست‌ترها» را توجيه‌ مي‌كند. كساني‌ كه‌ شكايت‌ دارند كه‌ اينها مسائلي‌ پيش‌ پا افتاده‌ است‌ و چيزي‌ جزء بررسي‌ زبان‌ و كاربرد زبان‌ نيست‌، بايد فكر كنند جان‌ مردم‌ در آن‌ زمان‌ به‌ اين‌ چيزها بستگي‌ داشت‌ و هنوز هم‌ دارد.

    مگي‌: بعضي‌ از فيلسوفان‌ زبان‌ مدعي‌ شده‌اند كه‌ به‌ وسيله‌ي‌ تحليل‌ نحوه‌ي‌ استفاده‌ي‌ ما از زبان‌، ما را از افسون‌ آن‌ آزاد مي‌كنند. به‌ عبارت‌ ديگر، كسي‌ كه‌ افسون‌ زده‌ي‌ زبان‌ است‌ ماييم‌، نه‌ آنها.

    برلين‌: همين‌ طور است‌. به‌ عقيده‌ي‌ من‌، اين‌ يكي‌ از بزرگ‌ترين‌ خدماتشان‌ به‌ بشر بوده‌ است‌، و به‌ اين‌ جهت‌ كساني‌ كه‌ مي‌خواهند نحوه‌ي‌ استفاده‌ي‌ اوليه‌ از زبان‌ همچنان‌ حفظ‌ شود و مي‌ترسند كه‌ مبادا تحليل‌ آن‌ به‌ تضعيف‌ تأثيرش‌ بينجامد، اين‌گونه‌ فلاسفه‌ را مردمي‌ خطرناك‌ مي‌دانند. شاعر آلماني‌ هاينه‌ (8) مي‌گفت‌ فيلسوف‌ آرام‌ و ساكت‌ را در كتابخانه‌اش‌ ناديده‌ نگيريد چون‌ او ممكن‌ است‌ بسيار قوي‌ پنجه‌ و قهّار باشد؛ اگر او را صرفاً آدم‌ فضل‌ فروشي‌ سرگرم‌ مشتي‌ كارهاي‌ پيش‌ پا افتاده‌ بدانيد، قدرتش‌ را دست‌ كم‌ گرفته‌ايد؛ اگر كانت‌ خداي‌ متكلمان‌ عقلي‌ مشرب‌ را از ارزش‌ و اعتبار نينداخته‌ بود، روبسپير (9) گردن‌ شاه‌ را نمي‌زد. (10) هاينه‌ در آن‌ زمان‌ در فرانسه‌ زندگي‌ مي‌كرد و به‌ فرانسويها هشدار مي‌داد كه‌ فلاسفه‌ي‌ ايدئاليست‌ آلماني‌ -يعني‌ پيروان‌ فيشته‌ (11) و شلينگ‌ (12) و اين‌ قبيل‌ افراد - مؤمناني‌ متعصب‌اند كه‌ نه‌ ترس‌ جلودارشان‌ است‌ و نه‌ لذت‌ جويي‌ و روزي‌ عاقبت‌ خشمناك‌ به‌ پا خواهند خاست‌ و يادگارهاي‌ بزرگ‌ تمدن‌ غرب‌ را با خاك‌ يكسان‌ خواهند كرد. او مي‌گفت‌ كه‌ وقتي‌ اين‌ يورش‌ بزرگ‌ فلسفي‌، اروپا را به‌ ورطه‌ي‌ جنگ‌ و ويراني‌ سرنگون‌ كند، انقلاب‌ كبير فرانسه‌ در مقايسه‌ بازي‌ كودكانه‌اي‌ به‌ نظر خواهد رسيد. هاينه‌ شك‌ نداشت‌ كه‌ قدرت‌ انديشه‌هاي‌ فلسفي‌، ولو به‌طور غيرمستقيم‌، ممكن‌ است‌ بسيار عظيم‌ و دامنه‌دار باشد چون‌ شخصاً از اين‌ موضوع‌ تجربه‌ كسب‌ كرده‌ بود و مثلاً سر درسهاي‌ هگل‌ رفته‌ بود. مي‌دانست‌ كه‌ فلاسفه‌ براي‌ ايجاد خير يا شر قدرت‌ عظيم‌ دارند و از قهارترين‌ قانون‌گذاران‌ بشرند، نه‌ فقط‌ مشتي‌ افراد بي‌آزاري‌ كه‌ سرشان‌ به‌ لفاظي‌ گرم‌ است‌.

    مگي‌: و علت‌ همه‌ي‌ اينها كلماتي‌ است‌ كه‌ روي‌ كاغذ مي‌آوردند يا در سخنرانيها و درسها ادا مي‌كنند. اينكه‌ زبان‌ چگونه‌ در فعاليت‌ فلسفي‌ و از آن‌ راه‌ در تاروپود واقعيت‌ تنيده‌ مي‌شود، عميقاً مسئله‌ساز است‌. حتي‌ درمورد پرسش‌ به‌ ظاهر ساده‌اي‌ كه‌ شما به‌ عنوان‌ مثال‌ پيش‌ كشيديد كه‌ «حق‌ چيست‌؟»، اين‌ مسئله‌ پيش‌ مي‌آيد كه‌ آيا درباره‌ي‌ معناي‌ واژه‌ تحقيق‌ مي‌كنيم‌ يا درباره‌ي‌ ماهيت‌ موجودي‌ مجرد و انتزاعي‌ كه‌ گرچه‌ انتزاعي‌ است‌، ولي‌ به‌ نحوي‌ از انحا وجود دارد؟ اين‌ سؤال‌ كه‌ «حق‌ چيست‌؟» چگونه‌ سؤالي‌ است‌؟

    برلين‌: تصور مي‌كنم‌ حرف‌ شما در واقع‌ اين‌ است‌ كه‌: «چطور ما پي‌ مي‌بريم‌ كه‌ چه‌ نوع‌ دلايلي‌ منجر به‌ قبول‌ اين‌ قضيه‌ مي‌شود كه‌ شما فلان‌ حق‌ را داريد -مثلاً حق‌ خوشبختي‌- يا برعكس‌ فلان‌ حق‌ را نداريد؟» به‌ خاطر دارم‌ جايي‌ مي‌خواندم‌ كه‌ روزي‌ يكي‌ به‌ مارتين‌ لوتر (13) گفته‌ بود انسانها استحقاق‌ خوشبختي‌ دارند يا هدف‌ زندگي‌ خوشبختي‌ است‌، و او پاسخ‌ داده‌ بود: «خوشبختي‌؟ نه‌!» و اضافه‌ كرده‌ بود: "Leiden! Leiden! Kreutz! Kreutz!"
    يعني‌: «رنج‌ بردن‌، رنج‌ بردن‌، صليب‌، صليب‌.» (14) اين‌ معنا محور بعضي‌ از شكلهاي‌ دين‌ مسيح‌ است‌ و يكي‌ از عميق‌ترين‌ اعتقادها و ديدهايي‌ نسبت‌ به‌ واقعيت‌ كه‌ عده‌ زيادي‌ از انسانها فوق‌العاده‌ غيرسطحي‌ آن‌ را پايه‌ي‌ زندگي‌ خودشان‌ قرار داده‌اند، و يقيناً حرف‌ پيش‌ پاافتاده‌اي‌ نيست‌. مي‌توانيد بگوييد كه‌ سروكار ما اينجا با الفاظ‌ است‌: شايد الفاظ‌ كليدي‌، ولي‌ به‌ هر حال‌ الفاظ‌. مي‌توانيد بپرسيد كه‌ «كلمه‌ي‌ «رنج‌» يعني‌ چه‌؟ لفظ‌ «صليب‌» يعني‌ چه‌؟» ولي‌ مسئله‌ اين‌ نيست‌. ما اينجا متخصص‌ دستور زبان‌ نيستيم‌ يا فرهنگ‌ نويس‌. براي‌ اينكه‌ پي‌ ببريم‌ اين‌ الفاظ‌ چه‌ معنايي‌ براي‌ لوتر و اشخاصي‌ از قبيل‌ او داشته‌اند، يا چه‌ معنايي‌ دارند وقتي‌ كلمه‌ي‌ «معنا» را به‌ اين‌ مفهوم‌ به‌ كار مي‌بريم‌، فايده‌ ندارد به‌ لغتنامه‌ مراجعه‌ كنيم‌.

    مگي‌: ولي‌ مسئله‌ هنوز كاملاً روشن‌ نيست‌. اگر قصد شما پي‌ بردن‌ به‌ معناي‌ ] الفاظ‌ [ به‌ اين‌ مفهوم‌ نيست‌، پس‌ ماهيت‌ چيزي‌ كه‌ مي‌خواهيد به‌ آن‌ برسيد دقيقاً چيست‌؟ فراموش‌ نكنيد كه‌ بعضي‌ از بزرگ‌ترين‌ نوابغ‌ تاريخ‌ بشر اين‌گونه‌ سؤالات‌ را دو سه‌ هزار سال‌ حلاجي‌ كرده‌اند، بدون‌ اينكه‌ پاسخهايي‌ مورد قبول‌ عموم‌ پيدا كنند. اين‌ لااقل‌ حكايت‌ دارد از اينكه‌ سؤالهاي‌ مورد بحث‌ خصلت‌ ويژه‌اي‌ دارند. شايد اصولاً پاسخ‌ نداشته‌ باشند. شايد چيزي‌ كه‌ جستجو مي‌كنيد، اساساً وجود ندارد.

    برلين‌: بسيار خوب‌، بگذاريد از خودمان‌ بپرسيم‌: «چه‌ نوع‌ سؤالاتي‌ جواب‌ دارند؟» ولو به‌ قيمت‌ ساده‌سازي‌ زياده‌ از حد قضيه‌ هم‌ كه‌ شده‌، ممكن‌ است‌ بگوييم‌ مسائلي‌ كه‌ با اطمينان‌ مي‌شود ادعا كرد علي‌الاصول‌، ولو نه‌ هميشه‌ در عمل‌، ممكن‌ است‌ فيصله‌ پيدا كنند به‌ دو دسته‌ي‌ بزرگ‌ تقسيم‌ مي‌شوند. يك‌ دسته‌، سؤالات‌ عادي‌ تجربي‌ است‌، يعني‌ سؤالات‌ مربوط‌ به‌ اينكه‌ در دنيا چه‌ چيز هست‌، يا سؤال‌ از آن‌ قسم‌ اموري‌ كه‌ مشاهده‌ي‌ عادي‌ يا علم‌ با آن‌ سروكار دارد. «آيا در استراليا قُوي‌ سياه‌ وجود دارد؟» «بله‌، وجود دارد؛ در آنجا ديده‌ شده‌ است‌.» «آب‌ از چه‌ ساخته‌ شده‌ است‌؟» «از اقسام‌ معيني‌ مولكول‌.» «خود مولكولها از چه‌ ساخته‌ شده‌اند؟» «از اتمها.» در اين‌ موارد، در قلمرو گفته‌هاي‌ قابل‌ تحقيق‌ يا لااقل‌ قابل‌ ابطال‌ و تكذيب‌ هستيم‌. شعور عادي‌ هم‌ همين‌ طور عمل‌ مي‌كند: «پنير كجاست‌؟» «در گنجه‌.» «از كجا مي‌داني‌؟» «براي‌ اينكه‌ نگاه‌ كرده‌ام‌.» اين‌ حرف‌ براي‌ آن‌ سؤال‌ پاسخي‌ كاملاً كافي‌ تلقي‌ مي‌شود. در شرايط‌ عادي‌، نه‌ من‌ شكي‌ نسبت‌ به‌ آن‌ خواهم‌ داشت‌، نه‌ شما. به‌ اين‌ سؤالات‌ مي‌گويند سؤالات‌ تجربي‌، سؤالات‌ مربوط‌ به‌ امور واقع‌ كه‌ يا به‌ حكم‌ شعور عادي‌ و عقل‌ سليم‌ حل‌ و فصل‌ مي‌شوند يا، در موارد پيچيده‌تر، با مشاهده‌ي‌ كنترل‌ شده‌، با آزمايش‌، با تأييد فرضيه‌ها، الي‌ آخر. پس‌ اين‌ يك‌ قسم‌ سؤال‌ بود.
    بعد قسم‌ ديگري‌ سؤال‌ وجود دارد، يعني‌ آن‌گونه‌ سؤالاتي‌ كه‌ رياضيدانان‌ يا منطقدانان‌ طرح‌ مي‌كنند. در آنجا شما بعضي‌ تعريفها و بعضي‌ قواعد درباره‌ي‌ استنتاج‌ قضايا از قضاياي‌ ديگر و قواعد انتاج‌ را مي‌پذيريد كه‌ به‌ شما امكان‌ مي‌دهد از مقدمات‌ به‌ نتيجه‌ برسيد. همچنين‌ مجموعه‌هايي‌ از قواعد وجود دارد كه‌ مطابق‌ آنها نسبتهاي‌ منطقي‌ بين‌ قضايا را مي‌شود بازبيني‌ و امتحان‌ كرد. اين‌ امر به‌ شما هيچ‌ اطلاعي‌ درباره‌ي‌ جهان‌ نمي‌دهد. مقصودم‌ رشته‌هاي‌ صوري‌ (15) است‌ كه‌ به‌ نظر مي‌رسد هيچ‌ رابطه‌اي‌ با مسائل‌ مربوط‌ به‌ واقعيت‌ و آنچه‌ هست‌ نداشته‌ باشند، مثل‌ رياضيات‌ و منطق‌ و نظريه‌هاي‌ بازيها. (16) براي‌ اينكه‌ پاسخ‌ اين‌گونه‌ مسائل‌ را پيدا كنيد، نگاه‌ نمي‌كنيد از پنجره‌ به‌ بيرون‌ يا به‌ فلان‌ عقربه‌ يا از تلسكوپ‌ يا داخل‌ گنجه‌. اگر من‌ به‌ شما بگويم‌ شاه‌ در شطرنج‌ هربار فقط‌ يك‌ خانه‌ حركت‌ مي‌كند، فايده‌ ندارد بگوييد: «خوب‌، شما اين‌ طور مي‌گوييد كه‌ فقط‌ يك‌ خانه‌ حركت‌ مي‌كند، ولي‌ شبي‌ خودم‌ به‌ صفحه‌ي‌ شطرنج‌ نگاه‌ مي‌كردم‌ و ديدم‌ شاه‌ دو خانه‌ حركت‌ كرد.» چنين‌ حرفي‌ ردِّ قضيه‌اي‌ كه‌ من‌ بيان‌ كردم‌ تلقي‌ نمي‌شود، چون‌ حرف‌ من‌ در واقع‌ اين‌ است‌ كه‌ قاعده‌اي‌ در شطرنج‌ وجود دارد كه‌ به‌ موجب‌ آن‌، شاه‌ اجازه‌ دارد هربار فقط‌ يك‌ خانه‌ حركت‌ كند، وگرنه‌ آن‌ قاعده‌ نقض‌ مي‌شود. چطور مي‌دانيم‌ كه‌ آن‌ قاعده‌ راست‌ است‌؟ قاعد از نوع‌ اظهاراتي‌ نيست‌ كه‌ ممكن‌ است‌ راست‌ باشد يا دروغ‌، همان‌ طور كه‌ امرونهي‌ و سؤال‌ همچنين‌ نيست‌. قاعد صرفاً قاعده‌ است‌: يا آن‌ را مي‌پذيريد يا قاعده‌ي‌ ديگري‌ را قبول‌ مي‌كنيد. اينكه‌ آيا اين‌ قسم‌ انتخاب‌، اختياري‌ است‌ يا نه‌ و قواعد چه‌ مرتبه‌ و مقامي‌ دارند، مسائل‌ فلسفي‌ است‌، نه‌ تجربي‌ يا صوري‌. كمي‌ بعد توضيح‌ خواهم‌ داد كه‌ مقصودم‌ چيست‌.
    يكي‌ از خاصيتهاي‌ محوري‌ دو دسته‌ سؤالي‌ كه‌ ذكر كردم‌ اين‌ است‌ كه‌ براي‌ پيدا كردن‌ جواب‌، روشهايي‌ وجود دارد كه‌ به‌ وضوح‌ درك‌ مي‌شود. ممكن‌ است‌ پاسخ‌ فلان‌ پرسش‌ تجربي‌ را ندانيد، اما مي‌دانيد كه‌ چه‌ قسم‌ جوابي‌ مناسب‌ اين‌ قسم‌ سؤال‌ است‌ و دامنه‌ي‌ جوابهاي‌ ممكن‌ چيست‌. اگر بپرسم‌: «يوليوس‌ قيصر چقدر عمر كرد؟»، ممكن‌ است‌ ندانيد كه‌ عمر او چند سال‌ بود، ولي‌ مي‌دانيد كه‌ جواب‌ را از چه‌ راهي‌ پيدا كنيد. مي‌دانيد به‌ چه‌ نوع‌ كتابهايي‌ نظر بيندازيد و چه‌ قسم‌ دلايلي‌ براي‌ جواب‌ شما دليل‌ محسوب‌ خواهد شد. اگر بپرسم‌: «آيا در تايلند پرندگاني‌ هستند كه‌ هرگز نتوانند بپرند؟»، ممكن‌ است‌ جواب‌ را ندانيد، ولي‌ مي‌دانيد كه‌ چه‌ قسم‌ مشاهده‌ يا عدم‌ مشاهده‌اي‌ مؤدي‌ به‌ جواب‌ خواهد شد. در اخترشناسي‌ هم‌ همين‌ طور است‌. نمي‌دانيد كه‌ آن‌ طرف‌ فلان‌ سيّاره‌ دوردست‌ چه‌ شكلي‌ است‌ چون‌ هرگز آن‌ را نديده‌ايد؛ اما مي‌دانيد كه‌ اگر مي‌توانستيد به‌ آنجا پرواز كنيد، چنان‌ كه‌ در حال‌ حاضر مي‌توانيد به‌ ماه‌ برويد، احياناً آن‌ را مي‌ديديد. همين‌ طور، در رشته‌هاي‌ صوري‌ هم‌ مسائل‌ حل‌ نشده‌اي‌ وجود دارد، ولي‌ در آنجا هم‌ روشهاي‌ پذيرفته‌اي‌ براي‌ حلشان‌ هست‌. مي‌دانيد كه‌ مسائل‌ رياضي‌ را نمي‌توانيد با نگاه‌ كردن‌ يا دست‌ زدن‌ يا گوش‌ كردن‌ حل‌ كنيد. به‌ همين‌ ترتيب‌، از استدلال‌ جبري‌ محض‌ در حوزه‌ي‌ تجربه‌ پاسخي‌ به‌ دست‌ نخواهد آمد. درست‌ است‌ كه‌ مرزي‌ كه‌ من‌ بين‌ اين‌ حوزه‌ها تعيين‌ كرده‌ام‌ زيادي‌ سفت‌ و سخت‌ است‌ و رابطه‌ي‌ گزاره‌هاي‌ توصيفي‌ و صوري‌ در واقع‌ بسيار پيچيده‌تر است‌، ولي‌ اين‌ نحوه‌ي‌ بيان‌ پوزيتيويستي‌، نكته‌اي‌ را كه‌ مي‌خواهم‌ بر آن‌ تكيه‌ كنم‌، روشن‌تر مي‌كند. نكته‌ اين‌ است‌ كه‌ بين‌ اين‌ دو دسته‌ي‌ بزرگ‌ از سؤالات‌، باز سؤالات‌ ديگري‌ وجود دارد كه‌ نمي‌شود به‌ آنها به‌ هيچ‌ يك‌ از اين‌ دو طريق‌ جواب‌ داد. بسياري‌ از اين‌گونه‌ سؤالات‌ وجود دارد از جمله‌ سؤالات‌ فلسفي‌. به‌ نظر من‌، يكي‌ از نشانه‌هاي‌ سؤالهاي‌ فلسفي‌ در وهله‌ي‌ اول‌ اين‌ است‌ كه‌ نمي‌دانيد كجا دنبال‌ جواب‌ بگرديد. يكي‌ از شما مي‌پرسد: «عدالت‌ چيست‌؟» يا «آيا موجب‌ هر رويدادي‌، رويدادهاي‌ قبلي‌ است‌؟» يا «غايات‌ زندگي‌ چيست‌؟ آيا بايد در پي‌ خوشبختي‌ باشيم‌، يا به‌ پيشبرد برابري‌ اجتماعي‌ يا عدالت‌ يا عبادت‌ يا معرفت‌ كمك‌ كنيم‌، ولو اين‌ امور به‌ خوشبختي‌ منتهي‌ نشود؟» دقيقاً چطور مي‌خواهيد به‌ اين‌ پرسشها جواب‌ بدهيد؟ يا فرض‌ كنيد شخصي‌ كه‌ به‌ فكر كردن‌ درباره‌ي‌ تصورات‌ گرايش‌ دارد از شما بپرسد: «مقصودتان‌ از «واقع‌» چيست‌؟ واقعيت‌ را از ظاهر، يا بود را از نمود، چگونه‌ تشخيص‌ مي‌دهيد؟» يا بپرسد: «دانش‌ يا معرفت‌ چيست‌؟ ما چه‌ چيزي‌ را مي‌دانيم‌؟ آيا مي‌توانيم‌ چيزي‌ را به‌ يقين‌ بدانيم‌؟ غير از دانش‌ يا معرفت‌ رياضي‌، آيا چيزي‌ هست‌ كه‌ به‌ يقين‌ بدانيم‌ يا بتوانيم‌ بدانيم‌؟ اگر مي‌دانيم‌، از كجا بدانيم‌ كه‌ آن‌ را قطعاً و يقيناً مي‌دانيم‌؟» فرض‌ كنيد علم‌ يا رشته‌اي‌ نباشد كه‌ شما با اتكا به‌ آن‌ بتوانيد بگوييد: «خوب‌، كارشناساني‌ هستند كه‌ خواهند توانست‌ به‌ شما بگويند خوب‌ يا حق‌ چيست‌. خواهند توانست‌ به‌ شما بگويند كه‌ آيا همه‌ چيز موجَب‌ به‌ عليت‌ است‌ يا نه‌، و آيا خوشبختي‌ هدف‌ صحيح‌ زندگي‌ انسانهاست‌ يا نه‌، و حق‌ و تكليف‌ و معرفت‌ و واقعيت‌ و صدق‌ و همه‌ي‌ اين‌ قبيل‌ امور چيست‌. بايد به‌ حرف‌ آنها گوش‌ كنيد.» بسيار خوب‌، اگر چنين‌ علم‌ يا رشته‌اي‌ نباشد، براي‌ پيدا كردن‌ پاسخ‌ سؤالهايي‌ كه‌ بالاتر گفتيم‌، چه‌كار مي‌كنيد؟ البته‌ رياضيدان‌ مي‌تواند به‌ سؤالهاي‌ رياضي‌ پاسخ‌ بدهد. ولي‌ فكر نمي‌كنم‌ گمان‌ كنيد كه‌
        ماركس‌ كه‌ هيچ‌ اثر منظم‌ و روشمندي‌ در فلسفه‌ ننوشته‌، ادعا نكرده‌ باشد كه‌ علم‌ عام‌ و همه‌گيري‌ به‌ وجود آورده‌ است‌. اما معروف‌ترين‌ مريدانش‌ روش‌ ماديت‌ ديالكتيكي‌ ] يا ماترياليسم‌ ديالكتيك‌ [ را همه‌ جا صادق‌ و قابل‌ كاربرد و معتبر مي‌دانند و ماركسيسم‌ را علم‌ اعلايي‌ تلقي‌ مي‌كنند كه‌ كليد هر زمينه‌اي‌ از تحقيق‌ را به‌ دست‌ مي‌دهد. من‌ بايد اعتراف‌ كنم‌ كه‌ صرف‌نظر از اينكه‌ طرفداران‌ ماركسيسم‌ صفت‌ «ديالكتيكي‌» را به‌ چه‌ معنايي‌ از تعابير بي‌شمار آن‌ تعبير كنند، آن‌ ادعا را خردپسند نمي‌دانم‌.    


    اخلاقيون‌ يا فلاسفه‌ي‌ خطاناپذيري‌ باشند قادر به‌ دادن‌ آن‌چنان‌ پاسخهاي‌ مطلقاً روشني‌
        ماركس‌ كه‌ هيچ‌ اثر منظم‌ و روشمندي‌ در فلسفه‌ ننوشته‌، ادعا نكرده‌ باشد كه‌ علم‌ عام‌ و همه‌گيري‌ به‌ وجود آورده‌ است‌. اما معروف‌ترين‌ مريدانش‌ روش‌ ماديت‌ ديالكتيكي‌ ] يا ماترياليسم‌ ديالكتيك‌ [ را همه‌ جا صادق‌ و قابل‌ كاربرد و معتبر مي‌دانند و ماركسيسم‌ را علم‌ اعلايي‌ تلقي‌ مي‌كنند كه‌ كليد هر زمينه‌اي‌ از تحقيق‌ را به‌ دست‌ مي‌دهد. من‌ بايد اعتراف‌ كنم‌ كه‌ صرف‌نظر از اينكه‌ طرفداران‌ ماركسيسم‌ صفت‌ «ديالكتيكي‌» را به‌ چه‌ معنايي‌ از تعابير بي‌شمار آن‌ تعبير كنند، آن‌ ادعا را خردپسند نمي‌دانم‌.    

     كه‌ هر آدميزادي‌
    كه‌ از استدلالهاي‌شان‌ سر دربياورد، ملزم‌ به‌ قبول‌ شود. اين‌ سؤالات‌ به‌ نظر مي‌رسد از همان‌ اول‌ معما برانگيز باشند، يعني‌ مشكلاتي‌ در اين‌ باره‌ كه‌ كجا بايد به‌ سراغ‌ جواب‌ رفت‌. هيچ‌ كس‌ از چگونگي‌ حل‌ و فصل‌ آنها مطمئن‌ نيست‌. افراد عادي‌ اگر در طرح‌ اين‌ سؤالها نزد خودشان‌ سماجت‌ به‌ خرج‌ دهند، دچار نوعي‌ گرفتگي‌ عضلاني‌ منتهي‌ در عالم‌ فكر و ذهن‌ مي‌شوند كه‌ تا وقتي‌ از اين‌ پرسشها دست‌ برندارند و درباره‌ي‌ چيزهاي‌ ديگر فكر نكنند، همچنان‌ ادامه‌ خواهد داشت‌.

    مگي‌: شما ما را به‌ موضوعي‌ آن‌ قدر بنيادي‌ رسانده‌ايد كه‌ ميل‌ دارم‌ پيش‌ از برداشتن‌ حتي‌ يك‌ قدم‌ ديگر به‌ جلو، اين‌ موضع‌ را تحكيم‌ و تقويت‌ كنم‌. فرمايش‌ شما اين‌ است‌ كه‌ موجودات‌ انساني‌ اغلب‌ دو قسم‌ سؤال‌ در جستجوي‌ معرفت‌ كرده‌اند. در وهله‌ي‌ اول‌ سؤالاتي‌ درباره‌ي‌ جهان‌، چون‌ انسان‌ دائماً مي‌خواهد از محيطش‌ سردربياورد و بر آن‌ مسلط‌ شود يا، به‌ عبارت‌ ديگر، به‌ آن‌ تمشيت‌ بدهد. به‌ اين‌ پرسشها درباره‌ي‌ جهان‌ نهايتاً فقط‌ ممكن‌ است‌ با نگاه‌ كردن‌ به‌ آن‌ پاسخ‌ داد: يعني‌ با پژوهش‌ و مشاهده‌ و آزمون‌ و آزمايش‌ و مانند اينها. اين‌گونه‌ پرسشها به‌ امور واقع‌ مربوط‌ مي‌شوند يا، به‌ قول‌ فلاسفه‌، سؤالاتي‌ هستند تجري‌، يعني‌ مسئله‌ در آنها مسئله‌ي‌ تجربه‌ است‌. دومين‌ قسم‌ سؤال‌، نوع‌ انتزاعي‌تر يا صوري‌تر آن‌ است‌، مانند سؤالات‌ مربوط‌ به‌ رياضيات‌ يا منطق‌ يا، چنان‌ كه‌ چند دقيقه‌ پيش‌ خودتان‌ ذكر كرديد، بازيها. اين‌ قسم‌ پرسشها با نسبتهاي‌ متقابل‌ بين‌ چيزهايي‌ در درون‌ دستگاههاي‌ صوري‌ سروكار دارند و، بنابراين‌، جواب‌ آنها را نمي‌شود با نگاه‌ كردن‌ به‌ جهان‌ داد. البته‌ اين‌ گفته‌ به‌ هيچ‌ وجه‌ به‌ معناي‌ دور بودن‌ آنها از دلمشغوليهاي‌ عادي‌ ما نيست‌. يكي‌ از دستگاههاي‌ صوري‌ بسيار مورد استفاده‌ در زندگي‌ روزانه‌، علم‌ حساب‌ است‌ كه‌، به‌ معناي‌ حقيقي‌، هر روز از آن‌ براي‌ شمردن‌ و تعيين‌ ساعت‌ و پول‌ خردكردن‌ و غيره‌ و غيره‌ استفاده‌ مي‌كنيم‌. حساب‌ دستگاههاي‌ انتزاعي‌ است‌ كه‌ در زندگاني‌ عملي‌ ما مي‌تواند به‌ وفور سودمند و مهم‌ باشد. پس‌ سؤالاتي‌ كه‌ مي‌دانيم‌ چگونه‌ با موفقيت‌ با آنها دست‌ و پنجه‌ نرم‌ كنيم‌ به‌ دو دسته‌ي‌ بزرگ‌ تقسيم‌ مي‌شوند. سؤالات‌ تجربي‌ كه‌ مستلزم‌ نگاه‌ كردن‌ به‌ امور واقع‌ است‌، و سؤالات‌ صوري‌ كه‌ مستلزم‌ ربط‌ دادن‌ چيزي‌ به‌ چيز ديگر در درون‌ دستگاهي‌ صوري‌ است‌. تقريباً همه‌ي‌ سؤالات‌ و، بنابراين‌، تقريباً همه‌ي‌ معرفت‌ در يكي‌ از اين‌ دو سبد قرار مي‌گيرد. اما پرسشهاي‌ فلسفي‌ اين‌ طور نيستند: نشانه‌ي‌ سؤال‌ فلسفي‌ تقريباً اين‌ است‌ كه‌ در هيچ‌ يك‌ از آن‌ دو سبد قرار نمي‌گيرد. سؤالي‌ از اين‌ قبيل‌ كه‌ «حق‌ چيست‌؟» نه‌ با نگاه‌ كردند از پنجره‌ به‌ بيرون‌ جواب‌ داده‌ مي‌شود و نه‌ با بررسي‌ انسجام‌ و همسازي‌ دروني‌ يك‌ دستگاه‌ صوري‌. بنابراين‌ نمي‌دانيد از چه‌ راهي‌ در پي‌ جواب‌ برويد. مطابق‌ فرمايش‌ شما، فلسفه‌ از جايي‌ شروع‌ مي‌شود كه‌ سؤال‌ مزاحم‌ و سمجي‌ داشته‌ باشيد بدون‌ درك‌ روشني‌ از اينكه‌ چگونه‌ به‌ جستجوي‌ جواب‌ برويد.

    برلين‌: شما مطلب‌ را بهتر از من‌ بيان‌ كرديد- بسيار بسيار روشن‌تر.

    مگي‌: ولي‌ فقط‌ بعد از اينكه‌ شما اول‌ آن‌ را گفتيد. من‌ براي‌ شروع‌ كار، بيان‌ شما را از قضيه‌ داشتم‌.

    برلين‌: من‌ بيان‌ شما را قبول‌ دارم‌- به‌ مراتب‌ بهتر است‌.

    مگي‌: ولي‌، به‌ هر حال‌، اين‌ سؤال‌ مزاحم‌ و سمج‌ هنوز هست‌ كه‌ تكليف‌ ما با سؤالاتي‌ كه‌ نمي‌دانيم‌ چگونه‌ به‌ آنها پاسخ‌ بدهيم‌، چيست‌؟

    برلين‌: خوب‌، بايد بپرسيد: «چرا ما از بعضي‌ از متفكراني‌ را كه‌ در اين‌ امور بحث‌ كرده‌اند ستايش‌ مي‌كنيم‌؟» به‌ نظر من‌، از آنها ستايش‌ مي‌كنيم‌ چون‌ توانسته‌اند اين‌ مسائل‌ را به‌ نحوي‌ دوباره‌ بيان‌ كنند كه‌ بعضي‌ از پاسخها لااقل‌ خردپسند به‌ نظر برسند. وقتي‌ براي‌ كاري‌ روش‌ جاافتاده‌اي‌ وجود نداشته‌ باشد، آنچه‌ از دستتان‌ برمي‌آيد مي‌كنيد. مي‌گوييد: «وقتي‌ سؤالي‌ از اين‌ قبيل‌ مي‌كنم‌ كه‌ «آيا براي‌ همه‌ي‌ چيزها غايت‌ و مقصودي‌ هست‌؟» اين‌ چه‌ قسم‌ سؤالي‌ است‌؟ دنبال‌ چه‌ نوع‌ جوابهايي‌ مي‌گردم‌؟ چه‌ قسم‌ دلايلي‌ ممكن‌ است‌ مرا به‌ اين‌ فكر برساند كه‌ فلان‌ جواب‌ خاص‌ راست‌ است‌ يا دروغ‌ يا حتي‌ شايسته‌ي‌ بررسي‌ و سنجش‌؟» فلسفه‌ يعني‌ همين‌. تصور مي‌كنم‌ يي‌.ام‌.فارستر (17) يكبار گفته‌ است‌ (هر چند بايد اعتراف‌ كنم‌ به‌ خاطر نمي‌آورد كجا) كه‌: «همه‌ چيز مانند چيزي‌ است‌؛ خود اين‌ چيز مانند چيست‌؟» درمورد پرسشهاي‌ فلسفي‌، تمايل‌ به‌ اين‌ است‌ كه‌ از سؤال‌ درباره‌ي‌ چنين‌ چيزي‌ شروع‌ كنيم‌. از لحاظ‌ تاريخي‌، آنچه‌ به‌ نظر مي‌رسد اتفاق‌ افتاده‌ باشد اين‌ است‌ كه‌ بعضي‌ سؤالات‌ مهم‌ و حساس‌ به‌ ظاهر در اين‌ وضع‌ دو پهلو قرار گرفته‌اند. مردم‌ عميقاً درباره‌ي‌ آنها نگران‌ بوده‌اند، و البته‌ طبيعي‌ بوده‌ كه‌ نگران‌ باشند چون‌ اين‌ پرسشها به‌ بالاترين‌ ارزشها مربوط‌ مي‌شده‌اند. جزميان‌، يعني‌ كساني‌ كه‌ خيلي‌ ساده‌ و بدون‌ چون‌ و چرا احكام‌ كتابهاي‌ مقدس‌ را مي‌پذيرفته‌اند يا از دستور ارشادكنندگاني‌ پيروي‌ مي‌كرده‌اند كه‌ ملهم‌ از عالم‌ غيب‌ بوده‌اند، نگران‌ اين‌گونه‌ سؤالات‌ نبوده‌اند. ولي‌، از طرف‌ ديگر، شايد هميشه‌ مردمي‌ بوده‌اند كه‌ نسبت‌ به‌ اين‌ امور شك‌ مي‌كرده‌اند و از خودشان‌ مي‌پرسيده‌اند: «چرا اين‌ جوابها را بپذيريم‌؟ عده‌اي‌ مي‌گويند كه‌ چنين‌ و چنان‌ است‌، ولي‌ آيا مطمئنيم‌ كه‌ مي‌دانند؟ چطور يقين‌ داشته‌ باشيم‌ كه‌ اين‌ عده‌ مي‌دانند؟ مي‌گويند كه‌ خدا (يا گاهي‌ طبيعت‌) اين‌ طور به‌ آنها مي‌گويد -ولي‌ خدا هم‌ مثل‌ طبيعت‌، به‌ نظر مي‌رسد به‌ اشخاص‌ مختلف‌ جوابهاي‌ مختلف‌ مي‌دهد. كدام‌ يك‌ درست‌ است‌؟»
    بعضي‌ از پرسشها طوري‌ مجدداً بيان‌ شده‌اند كه‌ (از لحاظ‌ تاريخي‌) در يكي‌ از آن‌ دو سبد قرار گرفته‌اند. اجازه‌ بفرماييد توضيح‌ بدهم‌ كه‌ مقصودم‌ چيست‌. اخترشناسي‌ يا نجوم‌ را بگيريم‌. در قرن‌ چهاردهم‌ ] ميلادي‌ [ كاملاً معقول‌ بود كه‌ نجوم‌ يكي‌ از موضوعات‌ فلسفي‌ تلقي‌ شود چون‌ چيزهايي‌ مي‌گفت‌ كه‌ نه‌ صرفاً تجربي‌ بود و نه‌ صوري‌. في‌المثل‌، تصور مي‌شد كه‌ سياره‌ها ضرورتاً مدارهاي‌ دايره‌اي‌ دارند زيرا دايره‌، شكلي‌ در حد كمال‌ است‌. صرف‌نظر از مقام‌ و مرتبه‌ي‌ خود اين‌ قضيه‌ كه‌ دايره‌ شكل‌ كامل‌ است‌ (و، به‌ نظر من‌، مي‌شود آن‌ را به‌ نحوي‌ يكي‌ از قضاياي‌ صوري‌ تصور كرد)، قضيه‌ي‌ بعدي‌ كه‌ مي‌گويد سيارات‌ چون‌ حركتشان‌ در حدّ كمال‌ است‌، بايد حركت‌ دايره‌اي‌ داشته‌ باشند و نمي‌توانند نداشته‌ باشند، به‌ نظر نمي‌رسد نه‌ قضيه‌اي‌ تجربي‌ باشد و نه‌ صوري‌. شما ممكن‌ نيست‌ صدق‌ آن‌ يا هيچ‌ قضيه‌ي‌ ضرورتاً صادقي‌ را با مشاهده‌ يا آزمايش‌ مسجل‌ كنيد. به‌ همين‌ ترتيب‌، با برهان‌ منطقي‌ يا رياضي‌ محض‌ هم‌ نمي‌توانيد آنچه‌ را براساس‌ واقعيات‌ به‌ دست‌ آمده‌ از تعميم‌ اينكه‌ سيارات‌ چيستند و چه‌ مي‌كنند، به‌ اثبات‌ برسانيد. تا هنگامي‌ كه‌ مردم‌ مي‌دانستند كه‌ ستاره‌ها بايد و ضروري‌ است‌ كه‌ به‌ طرز خاصي‌ رفتار كنند و لاغير، و سيارات‌ بايد بعضي‌ مسيرهاي‌ ديگري‌ را بپيمايند، تا هنگامي‌ كه‌ مردم‌ مدعي‌ علم‌ به‌ اين‌ موضوع‌ بر پايه‌ي‌ دلايل‌ متافيزيكي‌ يا كلامي‌ بودند، كاملاً صحيح‌ بود كه‌ نجوم‌ رشته‌اي‌ فلسفي‌ دانسته‌ شود. عين‌ اين‌ حكم‌ درمورد علم‌ احكام‌ نجوم‌ (18) هم‌ صدق‌ مي‌كرد كه‌ با نجوم‌ پيوستگي‌ نزديك‌ داشت‌. بعد، چنان‌ كه‌ همه‌ مي‌دانند، نجوم‌ به‌ تدريج‌ يكي‌ از علوم‌ مشاهدتي‌ شد. پيش‌ فرضهاي‌ متافيزيكي‌ را دور انداخت‌ و امروز يكي‌ از شاخه‌هاي‌ عادي‌ علوم‌ طبيعي‌ است‌ و به‌ روش‌ فرضيه‌ و استنتاج‌ پيش‌ مي‌رود و تابع‌ آزمونهاي‌ تجربي‌ است‌ و ديگر فلسفي‌ نيست‌.
    يكي‌ از امور جالب‌ نظر اين‌ است‌ كه‌ فلسفه‌ در سيري‌ كه‌ داشته‌، دائماً بعضي‌ قسمتهاي‌ خودش‌ را در يكي‌ از آن‌ دو سبد -يعني‌ تجربي‌ يا صوري‌- انداخته‌ است‌. تصور مي‌كنم‌ همكار فقيد من‌ آستين‌ (19) بود كه‌ روزي‌ در بيان‌ اين‌ قضيه‌ مي‌گفت‌ خورشيد فلسفه‌ آهسته‌ آهسته‌ توده‌هاي‌ عظيم‌ گاز سوزان‌ بيرون‌ مي‌دهد و اين‌ توده‌ها خودشان‌ سياراتي‌ مي‌شوند و زندگي‌ مستقلي‌ پيدا مي‌كنند. نمونه‌هاي‌ بزرگي‌ از اين‌ جريان‌ در تاريخ‌ فلسفه‌ ديده‌ مي‌شود. مثلاً، اقتصاد تا زماني‌ كه‌ با مقدار زيادي‌ فرضيات‌ متافيزيكي‌ مخلوط‌ بود، بخشي‌ از فلسفه‌ بود؛ ولي‌ بعد به‌ تدريج‌ حوزه‌ي‌ پژوهش‌ مستقلي‌ شد يا كم‌كم‌ مي‌شود.

    مگي‌: ولي‌ حتي‌ در اوقاتي‌ كه‌ حوزه‌هاي‌ مختلف‌ پژوهش‌ - چنان‌ كه‌ فرموديد، مانند اقتصاد يا اخترشناسي‌، يا ديروز روان‌شناسي‌ و امروز زبان‌شناسي‌- جدا و منشعب‌ شده‌اند، باز فلسفه‌ي‌ هر يك‌ از اين‌ رشته‌ها باقي‌ مانده‌ است‌. اين‌ طور نبوده‌ كه‌ وقتي‌ جدا شده‌اند، ديگر هرگونه‌ رابطه‌ را با فلسفه‌ از دست‌ داده‌ باشند.
    در هر زمينه‌اي‌ از فعاليت‌، بعضي‌ اصطلاحات‌ اساسي‌ وجود دارد -يا بهتر است‌ بگويم‌ مفاهيم‌ بنيادي‌- كه‌ مردم‌ به‌ كار مي‌برند. فيزيكدانها دائماً از نور و جرم‌ و انرژي‌ و سرعت‌ و گرانش‌ و حركت‌ و اندازه‌گيري‌ و زمان‌ حرف‌ مي‌زنند. سياستمداران‌ دائماً اصطلاحاتي‌ به‌ كار مي‌برند مثل‌ «آزادي‌» و «برابري‌» و «عدالت‌ اجتماعي‌». حقوقدانها و وكلا دائماً از الفاظي‌ استفاده‌ مي‌كنند مانند «جُرم‌» و «بي‌گناهي‌» و باز «عدالت‌» منتهي‌ به‌ معنايي‌ ديگر. معمولاً كساني‌ كه‌ عملاً در چنين‌ زمينه‌ها درگيرند، براي‌ بحث‌ درباره‌ي‌ اصطلاحاتي‌ كه‌ به‌ كار مي‌برند، چندان‌ وقتي‌ صرف‌ نمي‌كنند. من‌ شرط‌ مي‌بندم‌ كه‌ كمتر فيزيكداني‌ در سرتاسر زندگي‌ حتي‌ يكبار هم‌ با فيزيكدان‌ ديگري‌ در اين‌ باره‌ وارد بحث‌ مي‌شود كه‌ نور چيست‌ يا چه‌ معنايي‌ از اصطلاح‌ «انرژي‌» در نظر دارد. بعد ناگهان‌ سروكله‌ي‌ شخصي‌ پيدا مي‌شود كه‌ مي‌گويد: «بله‌، قبول‌، ولي‌ مقصودتان‌ دقيقاً از «نور» چيست‌؟ مقصودتان‌ از «انرژي‌» چيست‌؟ مقصودتان‌ از «اندازه‌گيري‌» چيست‌؟ به‌ عبارت‌ دقيق‌تر، وقتي‌ چيزي‌ را اندازه‌ مي‌گيريم‌، چه‌ كار مي‌كنيم‌؟» اين‌ آدم‌ همان‌ كسي‌ است‌ كه‌ به‌ او مي‌گوييم‌ فيلسوف‌ علم‌ و اسم‌ بحث‌ درباره‌ي‌ اين‌گونه‌ مسائل‌ را مي‌گذاريم‌ فلسفه‌ي‌ علم‌. همين‌ طور، كس‌ ديگري‌ را داريم‌ به‌ نام‌ فيلسوف‌ سياسي‌ كه‌ مي‌پرسد: «مقصود ما از «آزادي‌» دقيقاً چيست‌؟ مقصودمان‌ از «برابري‌» چيست‌؟» حتي‌ فيلسوف‌ حقوق‌ هم‌ داريم‌ كه‌ مي‌پرسد: «مقصود ما از «عدالت‌» دقيقاً چيست‌؟» در واقع‌، براي‌ هر موضوع‌ يا فعاليتي‌، فلسفه‌اي‌ وجود دارد كه‌ هدفش‌ روشن‌ كردن‌ مفاهيم‌ و مدلهايي‌ است‌ كه‌ طبعاً در آن‌ رشته‌ به‌ كار مي‌روند و همچنين‌ بحث‌ درباره‌ي‌ هدفها و روشهاي‌ آن‌ و شكل‌ خاص‌ استدلال‌ و شواهد و شيوه‌هاي‌ مناسب‌ هر رشته‌. به‌ عبارت‌ ديگر، فلسفه‌ مي‌تواند در پي‌ روشن‌ كردن‌ هر مفهوم‌ يا تحليل‌ هر فعاليتي‌ باشد. مقصود ويتگنشتاين‌ هم‌ همين‌ بود كه‌ اصرار داشت‌ فلسفه‌ فعاليت‌ است‌، نه‌ مجموعه‌اي‌ از نظريه‌ها و تعاليم‌. نتيجه‌اي‌ كه‌ البته‌ بايد گرفت‌ اين‌ است‌ كه‌ حتي‌ فعاليت‌ خود فلسفه‌ هم‌ بايد موضوع‌ پژوهش‌ فلسفي‌ باشد، كمااينكه‌ در واقع‌ همين‌ طور هم‌ هست‌ و در ميان‌ فلاسفه‌ دائماً مقدار بسيار زيادي‌ از اين‌گونه‌ پژوهشها جريان‌ دارد. البته‌ در عمل‌، جالب‌ترين‌ فعاليتهايي‌ كه‌ مي‌شود بررسي‌ كرد و سنجيد، آن‌گونه‌ فعاليتهايي‌ غير از فلسفه‌ است‌ كه‌ به‌ نحوي‌ از انحا اهميت‌ اساسي‌ در زندگي‌ بشر دارند و، به‌ نظر، من‌ فلاسفه‌ سنتاً نسبت‌ به‌ ماهيت‌ آنها متأسفانه‌ كوته‌بيني‌ كرده‌اند. باز در عمل‌، جالب‌ترين‌ مفاهيمي‌ كه‌ مي‌شود در آنها پژوهش‌ كرد، مفاهيم‌ بنيادي‌ است‌، خواه‌ مورد استعمال‌ روزانه‌ داشته‌ باشند و خواه‌ خصلتاً در زمينه‌ خاصي‌ از انديشه‌ و فعاليت‌ بشر به‌ كار بروند. فلاسفه‌ در اين‌گونه‌ پژوهشها مي‌خواهند در پيش‌ فرضهايي‌ كه‌ در تفكر ما وجود دارد كندوكاو كنند؛ مي‌خواهند تحقيق‌ كنند و آشكار كنند و به‌ ما روشن‌ كنند كه‌ چه‌ فرضهايي‌ در مصطلحات‌ اساسي‌ ما و در نحوه‌ي‌ كاربرد ما از اين‌ مصطلحات‌ پنهان‌ است‌ و قاچاقچي‌ وارد نتيجه‌گيريهاي‌ ما مي‌شود، يعني‌ در اعتقادها و اعمال‌ ما.

    برلين‌: تصور مي‌كنم‌ درست‌ است‌. بعضي‌ از شناگران‌ اگر وارد اين‌ فكر شوند كه‌ چطور شنا مي‌كنند، فلج‌ مي‌شوند. فيزيكدانها مثل‌ كساني‌ هستند كه‌ شنا مي‌كنند. ناظراني‌ كه‌ بيرون‌ ايستاده‌اند بهتر مي‌توانند با مسائلي‌ از اين‌ قبيل‌ دست‌ و پنجه‌ نرم‌ كنند كه‌ شنا كردن‌ به‌ چه‌ چيز نياز دارد و به‌ چه‌ معناست‌. دانشمنداني‌ هستند كه‌ در تحليل‌ مفاهيمي‌ كه‌ به‌ كار مي‌برند مهارت‌ دارند، ولي‌ فوق‌العاده‌ كميابند. مثلاً آينشتاين‌ و پلانك‌ (20) مي‌دانستند كه‌ تفاوت‌ وجود دارد بين‌ الفاظِ راجع‌ به‌ الفاظ‌ و الفاظِ راجع‌ به‌ اشيا، يا بين‌ مفاهيم‌ و داده‌هاي‌ تجربي‌. كسان‌ ديگري‌ را هم‌ مي‌شناسم‌ كه‌ خوشبختانه‌ هنوز زنده‌اند و اين‌ مطلب‌ را مي‌دانند و حرفشان‌ از لحاظ‌ فلسفي‌ معقول‌ است‌. اما معمولاً حتي‌ با استعدادترين‌ دانشمندان‌ آن‌ قدر غرق‌ در فعاليتهاي‌شان‌ هستند كه‌ نمي‌توانند فاصله‌ بگيرند و فرضهايي‌ را كه‌ كارها و اعتقاداتشان‌ بر آنها پي‌ريزي‌ شده‌ بررسي‌ كنند.

    مگي‌: آيا هيچ‌ وقت‌ به‌ اين‌ موضوع‌ توجه‌ كرده‌ايد كه‌ سؤالهايي‌ مانند «نور چيست‌؟ خوب‌ چيست‌؟ زمان‌ چيست‌؟» چقدر شبيه‌ سؤالات‌ بچه‌هاست‌؟

    برلين‌: بله‌، بسياري‌ از اوقات‌ بوده‌ كه‌ دقيقاً به‌ اين‌ فكر رفته‌ام‌. بچه‌ها معمولاً نمي‌پرسند: «زمان‌ چيست‌؟» تصور مي‌كنم‌ بچه‌ چيزي‌ از اين‌ قبيل‌ مي‌گويد كه‌: «مي‌خواهم‌ ناپلئون‌ را ببينم‌» (و اين‌ حرف‌ مثلاً براي‌ فرزند پرشوق‌ و ذوق‌ يك‌ معلم‌ تاريخ‌، ظاهراً طبيعي‌ است‌). پدر به‌ او مي‌گويد: «نمي‌تواني‌، چون‌ او مرده‌.» بچه‌ مي‌گويد: «چرا چون‌ مرده‌ من‌ نبايد او را ببينم‌؟» پدر اگر آدم‌ فهميده‌اي‌ باشد، توضيح‌ خواهد داد كه‌ مرگ‌ ناپلئون‌ به‌ متلاشي‌ شدن‌ بدنش‌ در خاك‌ انجاميده‌، و مواد اصلي‌ آن‌ پراكنده‌ شده‌ است‌، و كساني‌ را كه‌ دفن‌ شده‌اند كسي‌ نمي‌تواند دوباره‌ زنده‌ كند. ولي‌ بچه‌ هم‌ اگر بچه‌ي‌ بافهمي‌ باشد، ممكن‌ است‌ بپرسد: «چرا كسي‌ نمي‌تواند دوباره‌ همه‌ي‌ ذرّه‌ها را به‌ هم‌ وصل‌ كند؟» بعد احياناً پدر بايد سخنراني‌ مختصري‌ را راجع‌ به‌ فيزيك‌ يا زيست‌شناسي‌ كند و تازه‌ بچه‌ ممكن‌ است‌ بگويد: «نه‌، اين‌ چيزي‌ نيست‌ كه‌ من‌ مي‌خواهم‌. نمي‌خواهم‌ ناپلئوني‌ را كه‌ دوباره‌ به‌ هم‌ وصل‌ شده‌ ببينم‌. مي‌خواهم‌ عقب‌تر بروم‌ و او را طوري‌ ببينم‌ كه‌ در نبرد اُسترليتس‌ بود. اين‌ آن‌ چيزي‌ است‌ كه‌ من‌ دوست‌ دارم‌.» پدر مي‌گويد: «خوب‌ به‌ هر حال‌، نمي‌تواني‌.» «چرا نه‌؟» «براي‌ اينكه‌ نمي‌تواني‌ در زمان‌ به‌ عقب‌ برگردي‌.» «چرا نمي‌توانم‌؟» اينجا ديگر مسئله‌اي‌ فلسفي‌ داريم‌. مقصود از «نتوانستن‌» در اينجا چيست‌؟ آيا قادر به&zw

    مطالب مرتبط:
    نویسنده: admin   -   تاریخ ارسال: 15 تیر 1390   -   بازدید ها: 3 247   -   نظرات (0)
    پیام سیستم
    برای ارسال نظر، باید در سایت عضو شوید.
    All Right Reserved By Psiran.com © 2010
    Powered By Datalife Engine
    Main Page   .   Register   .   Rules   .   Sitemap   .   RSS   .   Contact us